Narcisme als overlevingsmasker
Wat zit er achter het masker van een narcist? Een blog over wat er schuilt aan de andere kant van het masker bij de narcist
Bij narcisme denkt men gelijk aan daders, aan egocentrische mensen. En wellicht zit daar ook een kern van waarheid is, maar narcisme kent ook een andere zijde. Een kant van een medaille waar een narcistische handelswijze wellicht de enigste manier is om te kunnen overleven, om de innerlijke leegte die aanwezig is maar niet te hoeven voelen.
Ieder mens heeft wel narcistische trekjes in zich, dat wil niet zeggen dat iemand narcistisch is. De oorzaak van narcisme valt niet altijd eenduidig vast te stellen: sommige wetenschappers stellen dat dit biologisch is bepaald (erfelijkheid) anderen stellen dat narcisme een voorbeeld is van een opvoedingsstijl en anderen wijten het aan een jeugdtrauma. Weer anderen omschrijven het ontstaan als een wisselwerking van (neuro)biologische, psychische en sociale factoren (Psychiatrie; 2019, P395).
Wat ik ervaar in mijn praktijk en vanuit eigen ervaring is dat mensen die (verborgen) narcisme hebben, vaak zelf een traumatische jeugd hebben gehad waarin ze niet zijn ‘gezien en gehoord’. Hun jeugd was getekend door (emotionele) verwaarlozing en/ of seksueel of fysiek misbruik als gevolg van een emotioneel niet beschikbare ouder of een afwezige ouder. Maar niet iedereen ontwikkeld narcisme na traumatische gebeurtenissen, hierdoor het lijkt dat het inderdaad een complexe samenhang is tussen biologische, psychologische, cognitieve en sociale factoren. Maar weet dat veel mensen met narcisme hier niet bewust voor hebben gekozen, het is een manier geworden die iemand in staat heeft gesteld om te kunnen overleven.
Het masker, de overlevingsstijl
Mensen die narcisme inzetten als overlevingsmasker, een overlevingsstijl lopen vaak dagelijks te worstelen en te vechten met zichzelf om niet de pijn van de leegte te hoeven voelen. Ze zijn niet bezig met zelfliefde wat men vaak denkt. Een narcist kan niet écht van iemand houden zelfs niet van zichzelf, ook al lijkt het uiterlijke vaak ijdele vertoon iets anders te laten zien. Velen van hun zijn zo beschadigd in de vroege jeugd zowel emotioneel, psychisch als vaak ook fysiek waardoor ze een ‘vals zelf’ hebben ontwikkeld en hiermee de wereld in gaan.
Met dit ‘vals zelf’ van narcisme beschadigen ze niet alleen de medemens tot in hun diepst, vaak raken ze hun naaste kwijt door dit gedrag terwijl dat juist de wond weer openlegt van de innerlijke leegte waar ze zo hard voor werken om die niet te hoeven zien, voelen en te ervaren. Ze isoleren niet alleen hun directe naaste van het sociale netwerk, vaak houden ze er zelf oppervlakkige relaties op na die in een oogwenk afgedaan worden op het moment dat ze niet nuttig zijn of te dichtbij komen.
Narcisme raakt en slaat diepe wonden.
Helaas is de impact van narcisme op de directe omgeving en de naasten gigantisch, mede doordat narcisme bijna nooit overgaat maar juist naar mate iemand ouder wordt toeneemt in intensiteit. Het is pijnlijk om bijvoorbeeld als kind van een narcistische ouder geen contact meer te hebben met je ouder, waar ondanks alles wat gebeurd is nog altijd liefde zit voor de ouder. Die liefde wordt weer zichtbaar nadat je ‘los’ gekomen bent van de greep van narcisme en je eigen helingsproces daarin doorloopt. Fases van pijn, verdriet, rouw, boosheid, woede en liefde passeren allemaal de revue.
Met regelmaat spreek ik cliënten die bij mij komen en aangeven, ik heb geen trauma maar loop wel tegen een aantal zaken aan in het leven als gevolg van een narcistische ouder of (ex) partner
Intimiteitsproblemen
Hechtingsproblematiek
Grenzen stellen
Voor jezelf opkomen
Altijd maar zorgen voor een ander
Geen hulp durven vragen, doe het zelf wel
Leeggezogen worden qua energie
Emotioneel afgesloten of beschadigd
En zo kan ik nog doorgaan. De impact van narcisme is groot, niet alleen op de naasten maar ook op de narcist zelf.
Wil ik hiermee het gedrag van een narcist goedpraten? Nee, want ieder mens is ondanks zijn trauma’s, overlevingsstrategieën verantwoordelijk voor zijn gedrag en bijbehorende daden. Wel kan het helpend zijn in jouw proces om de achtergrond van een narcist in beeld te brengen, waardoor er veel dingen op zijn plek vallen en je snapt waarom iemand doet wat hij doet met de kanttekening dat dit het niet goed maakt voor de schade die is aangericht bij jou.
Taak van de narcist
De taak van de narcist in zijn of haar leven is om ‘verantwoordelijkheid’ te pakken en ‘durven lief te hebben’. Er zit een grote angst onder om écht gekwetst te worden, vaak is dit al op hele jonge leeftijd ontstaan en praten we over vroegkinderlijk trauma bij de narcist. Door het gedrag wat een narcist laat zien en daarmee de personen die dicht om hem/ haar heen staan beschadigd en van zich afstoot, beschadigd hij uiteindelijk zichzelf. Want veel van die naasten verbreken de relatie of worden ingeruild en als ‘oud vuil’ achter gelaten, terwijl dit juist de mensen waren die écht van de persoon met narcisme hielden. De personen waarmee de narcist kon leren om ‘lief te hebben’ zonder de angst te hoeven hebben om afgewezen te worden. De personen die hem of haar steunen en waar fouten maken mag. Maar omdat een narcist niet ‘lief kan hebben’ stoot hij of zij bij teveel nabijheid de personen van zich af om later weer naar zich toe te trekken. Want controle is iets wat een narcist nodig heeft, zelf bepalen zodat er geen verassingen komen. Dus wanneer iemand een narcist doorziet, dan houdt de narcist zelf de controle om te voorkomen dat hij geraakt kan worden in het hart door deze persoon bij het ‘oud vuil’ te zetten en ondertussen een vervanger, een opvolger klaar te hebben staan.
Wat zonde is, want hierdoor is de narcist weer een stap verder verwijderd is van zijn levenstaak en begint hij of zij weer van vooraf aan met de volgende oppervlakkige relatie totdat die te dichtbij komt of de narcist doorziet. Een gevolg van deze keuze door de narcist is dat én de angst en de pijn van de leegte die bij hem/ haar aanwezig is juist dichterbij komt én eenzaamheid duidelijk voelbaar is voor de narcist. Alles waar die juist zo bang voor is en hij juist creëert door deze acties. Uiteraard wordt de pijn en angst voor de leegte gemaskeerd naar de buitenwereld, door er op en top uit te zien, charisma in de strijd te gooien en slachtoffer te zijn van de situatie. Alles overkomt hem of haar, zij hebben er echter nooit een aandeel in.
Hoe kan het jou helpen?
Wat ik in al die jaren heb geleerd en uitdraag is: durf te kijken naar de mens achter het masker van de overleving (het masker van narcisme) en wees daar waar mogelijk oordeelloos in. Want iedere dader heeft ook een slachtoffer in zich zitten.
Ook ik heb ervaring met een narcistische ouder en ondanks dat er geen contact meer is met mijn moeder, kan ik haar wel zeggen dat ondanks alles wat ze mij en mijn naasten heeft aangedaan en toe heeft gewenst, ondanks dat wordt er nog altijd van haar gehouden. Maar is het niet meer mogelijk om in dit leven een relatie met haar aan te gaan. Dit vanuit bescherming en grenzen om dat te beschermen wat ik na al die tijd weer herontdekt heb, namelijk ‘mijn zelf’. Ik heb mezelf herontdekt en leef een veel lichter en luchtiger leven nu als wanneer mijn moeder in mijn leven zou zijn wanneer zij nog altijd verwikkeld zit in haar eigen strijd. Wanneer er verantwoordelijkheid wordt genomen dan is er ruimte voor herstel en genezing. Maar dat is niet aan mij om dit af te dwingen. Ieder zijn eigen proces op zijn eigen tijd en tempo.
De inzichten die het mij heeft gegeven, om verder te kijken dan het masker van mijn moeder., heeft mij geholpen in het rouwproces en helpt mij tot op de dag van vandaag in het besluit om wel van haar te houden op afstand!
Houden van: omdat ik nu inmiddels weet dat zij heeft gegeven wat zij kon geven, ondanks dat ik als kind wellicht andere basisbehoeftes had zoals aandacht en liefde maar dat zij mij die niet kon geven als gevolg van haar overlevingsstijl.
Op afstand: omdat ik weet dat als ik nu met haar contact zou hebben ik wellicht in mijn oude overlevingsstijl zou stappen en onder andere weer grenzeloos zou worden richting haar. Zolang mijn moeder nog verwikkelt zit in haar eigen strijd en daarmee het masker van narcisme in alle intensiteit ophoud, is het voor mij niet gezond om een fysieke relatie aan te gaan en hou ik het vooralsnog alleen op een energetische relatie die je als kind automatisch hebt met je ouder.
Samengevat
Durf narcisme ook te zien vanuit het perspectief van de ‘dader’ die dit vaak als een overlevingsstrategie heeft ingezet en daarmee diverse personen en naasten beschadigd. Nee, het gedrag keuren we niet goed en ja, er zit een klein, kwetsbaar mens achter het masker dat narcisme heet. De achtergrond inzichtelijk maken m.b.v. een genogram bijvoorbeeld kan helpend zijn en jou mogelijk weer verder helpen in jouw eigen herstelproces na narcisme. Want de narcist heeft gegeven wat hij of zij kon geven, ook al was dat niet wat jij op dat moment nodig had. Laat de hoop los en neem zelf regie in eigen handen voor je eigen leven.